neyestane
برنامۀ نشستهای فرهنگی از مهر ماه 96

برنامۀ نشستهای فرهنگی از مهر ماه 96

1) شنبه ها ساعت 17 لیلی و مجنون نظامی با حضور استاد دکتر عبّاس خیرآبادی

2) شنبه ها ساعت 18 غزلیات حافظ با حضور استاد دکتر عبّاس خیرآبادی

3)  یکشنبه ها ساعت 8:30 نشست پژوهشی گیاهان طبّی

4) یکشنبه ها ساعت 9:30 نشست پژوهشی شاهنامه

5) دوشنبه ها ساعت 17 حدیقۀ سنایی با حضور استاد دکتر اندیشۀ قدیریان

6) دوشنبه ها ساعت 18 منطق الطیر عطّار با حضور استاد دکتر اندیشۀ قدیریان

7 دوشنبه ها ساعت 19 غزلیات شمس با حضور استاد دکتر اندیشۀ قدیریان

https://t.me/neyestanekhabar

باستان شناسی در کویر

از آقای حسین واحدی برای نوشتن و ارسال این مقاله سپاسگزارم:

عنوان :

باستان شناسی در کویر  Archaeology In The   Desert

باستان شناسی در کویر / برسی بنا های متروک و شکفت انگیز در پهنه خاموش کویر  (قسمت اول)

Archaeology in the Desert / check off across the desolate, and fascinating desert blossom (Part I)

نویسنده و پژوهشگر : حسین واحدی

چکیده : باستان شناسی شغلی است پر ذوق  طبیعت گرا  پر خطر و اما زیبا و دل نشین و در جامعه کلیدی . هدف من از نوشتن این مقاله روشن کردن نقطه های خاموش ذهن مخاطب و جامعه در مورد این رشته می باشد تا پرده ابهام از روی این رشته برداشته شود . در این مقاله تلاش شده است تا بنا های منطقه کویر  مرکزی ایران که سالیان دراز است به فراموشی سپرده شده است را برای مخاطب باز گو  شود. مکان و موقعیت جغرافیایی در رشته باستان متغیر است و سرزمین به سرزمین متفاوت استو اما ابزار الات مورد استفاده این مردان و زنان  غیر از بیل کلنگ است ... شاید به خاطر همین امر باشدکه باستان شناس را مهندس بیل و کلنگ مینامند . در گذشته باستان شناس را با عتیقه فروش و یا عتیقه جمع کن اشتباه میگرفتن و همین موضوع باعث شد تا در دوران قاجاریه و اوایل پهلوی به این رشته بسیار مفید در داخل ایران مورد توجه قرار نگیرد و امتیاز حفاری را به انگلیسی ها و اروپاییان بدهند و سالیان این اثار را قارت کرده و چپاول نمایند و آب هم از آب تکان نخورد  و این رشته در ایران در انزواع کامل فرو رود و به فراموشی سپرده شود و اما در دوره اواسط و اواخر پهلوی و جمهوری اسلامی دوره شکوفایی این رشته در داخل ایران اشاره کرد.

مفاهیم کلیدی : کاروانسرا های سرنوشت ساز . شاه راههای ارتباطی در دوران صفوی تا قاجار در دل کویر . و بنا های نابود شده در کویر .

مقدمه : باستان شناسی در جامعه امروز ما مورد توجه قرار گرفته است اما نه یه اندازه کافی و اگر تلاش بزرگان این رشته همچون دکتر عزت الله نگهبان نبود جامعه باستان شناسی ما هنوز در انزواع و فراموشی قرار داشت. دراین مقاله نگاهی اجمالی به بنا هایی که در منطقه کویر مرکزی ایران قرار دارند و به دست فراموشی سپرده شده اند میپردازیم.

امروزه کاوش اثار باستانی در دل کویر و یا تپه ماهور ها برای علاقه مندان به این رشته بسیار ارزشمند و مهم و جذاب میباشد لذا در این مقاله توجه به شناساندن بناهای باستانی درکویر در الویت اول قرار گرفته شده است تا این بنا ها هم از چنگ فراموشی رهایی یابند. پیشینه بنا های این منطقه به دوران ساسانیان تا حمله مغول  دوره اسلامی و سلسله صفوی تا قاجاریه می توان اشاره کرد و قابل ذکر است که بیشتراین بنا ها به دوره صفویه و تعدادی از ان به دوره قاجاریه و تعدادی اندک به دوره ساسانیان حمله اعراب و تمدن های فراموش شده قبل از ماد باز میگردد.

پیشینه رشته باستان شناسی به دوران پادشاهان بابل باز میگردد و اما پیشینه همیشه باعث پیشرفت در آینده نمی شود بلکه وجود افرادی جسور و متعهد به تاریخ این مرز و بوم یعنی ایران ما مانند:دکتر ورجاوند و دکتر آذرنوش وبزرگان دیگر باعث حرکتی بزرگ در این رشته حداقل در کشور مان ایران شده است .

این تحقیق درپی روشن کردن تمدن ها و ابنیه های تاریخی فراموش شده در دل کویر است تا علاقه مندان به این رشته بتوانند با شناختن و تحقیق بر روی این ابنیه ها چراغی خاموش در باستان شناسی را روشن کرده  و باعث پیشرفت این رشته و از فراموشی در امدن این ابنیه ها شوند .

روش  : هر فرد روش خاص به خود را در این رشته دارد و نمی توان به صورت یک پروسه یک نواخت به این روش ها اشاره کرد . باستان شناس فردی است که کویر با او آشنا و ترس با اوغریبه است باستان شناس  در طبیعت به کند و کاو و کاوش  می پردازد و عملا افراد پشت میز نشین و کسانی که با طبیعت ارتباط خوبی برقرار نمی کنند نمی توانند وارد این رشته شده و در آن پیشرفت کنند یک باستان شناس ممکن است روز ها و حتی هفته ها در دل طبیعت بماند و در آن به کند و کاو اثار باستانی بپردازد و اما از موضوع اصلی این مقاله که اشاره کردن به بنا ها و سایت های قدیمی و شاه راه های ارتباطی و بنا های فراموش شده است که بنده در این مقاله به صورت دقیق به ان اشاره میکنم. روش کار من به این صورت است که در منطقه حاضر شده و با ثبت عکس از ابنیه و ثبت مشخصات آن و ثبت مختصات جغرافیایی ابنیه این شاهکار های معماری ایران را برای بازدید و مطالعه بر روی آن در اختیار باستان شناسان و علاقه مندان قرار میدهم در قالب مقاله یا یک رشته عکس های گویا ازین ابنیه ها . قصد من از این کار روشن کردن نقاط تاریک در باستان شناسی و تاریخ ایران و زنده کردن یاداین بناها و نشان دادن آن به جامعه و حفظ آن برای آیندگان ماست .

نتایج تحقیق :

در دل کویر مرکزی ایران یا همان منطقه امروزی سیاه کوه و پارک ملی کویر  7 شاهکار معماری ایران  با تاریخی غنی که به قبل از اسلام و به دوره ساسانیان برمیگردد وجود دارد. به جرات میتوان  لقب عجایب هفت گانه کویر را بر روی این آثار گذاشت . 7 بنای قدیمی که امروزه فقط 3 تا 4 ازین ابنیه ها قابل دسترس افراد علاقه مند به تاریخ و معماری می باشد و بقیه این اثار در دل کوه و کمر و دشت های این منطقه قرار دارند که می توان با همکاری محیط بانان عزیز ساکن در این منطقه به این ابنیه ها دست پیدا کرد و در غیر این صورت به هیچ عنوان نمی توان خود فرد به این ابنیه ها راه یابد و از آنان بازدید نماید زیرا این مناطق سعب والعبور می باشد و احتمال حمله حیوانات و حشی و گُم شدن افراد به طور قطعی می باشد و به درستی اسم این کار خودکشی می باشد !

در قسمت اول این مقاله به چهار مورد از این ابنیه ها که مورد بررسی و تحقیق قرار داده ایم به طور دقیق اشاره شده است وبه سه مورد ازین ابنیه ها در مقاله بعدی می پردازیم .

در این دوره ساختمان های کوچک کنار جاده ای و کاروانسرا ها به سه دسته عمده تقسیم میشدند .

این سه دسته عبارت اند از :

کاروانسرا های شاهی :

اطلاعات ما راجع به این نوع کاروانسرا ها پیش از دوران صفویه بسیار ناچیز است در زمان حکومت هخامنشیان تا دوران ساسانیان شاهنشاهان ایران به رفت و آمد های بازرگانی اهمیت زیادی میدادند. این امر امکان نداشت مگر اینکه راه های بزرگ بازرگانی که به شهر های تجاری منتهی می شدند شامل پناه گاه های میان راه نبوده باشد . ولی تنها اطلاعی که ما از آنها داریم این است که این پناه گاه ها کاملا در اختیار و انحصار استفاده ی شاهنشاه بوده اند و از تعداد آنها و اینکه از چه محل اعتباری یا بنا بر چه اصول ساختمانی بر پا میشده اند آگاهی نداریم . ولی در دوران صفویه ما به طور کامل ازین بنا ها و حاشیه های آن آگاهی و اطلاع داریم .

کاروانسرا های  خصوصی :

این کاروانسرا ها به بخش خصوصی تعلق داشت و عواید آن نیزبه جیب  صاحبان آن میرفت . همواره دارا بودن یک کاروانسرا عواید سر شاری برای صاحبش میآورد .

تاورنیه چند کاروانسرا بین شیراز و هرمز را نام میبرد که به بخش خصوصی متعلق بوده و عواید خوبی داشته .

آیا برای ایجاد چنین ساختمان ها عام المنفعه اجازه پادشاه ضروری بوده یا خیر ؟

به احتمال قوی این اجازه ضرورت داشت زیرا خزانه شاهی به آسانی نمی توانست از تحصیل چنین عوایدی صرف نظر کند .ولی شاهان صفوی نیز  مانند غازان خان اعیان مملکت را برای احداث ساختمان هایی ازین قبیل تشویق میکردند .

بعضی کاروانسرا ها جزو اوقاف بوده و عواید آن به خرج بنا های مذهبی میرسیده مانند : مسجد ها و مدارس و صومعه ها . در زمان قاجاریه تعداد زیادی کاروانسرای خصوصی دایر شده و مورد استفاده قرار گرفته است .

کاروانسرا های خیریه  :

این نوع کاروانسرا ها علاوه بر اینکه بر زیبایی شهر ها می افزودند کمک فوق العاده ای هم برای زائران محسوب میشدند . برای من روشن نیست که آیا واقعا اشخاص فقط از نظر خیر خواهی این ساختمان ها را بر پا می کردند یا از طرف شاه به این کار تشویق میشده اند .

به هر حال در این نوع  ساختمان ها هیچ پولی از مسافران و زائران دریافت نمیشد  . ولی به گفته شاردن هنگام  ترکِ آن فقط اَنعامی به دربان میدادند. بنابراین این نوع به صطلاع مسافرخانه ها بوسیله اشخاص خیر خواه  اداره می شده . دربان یا کاروانسرادار علوفه و وسایل دیگر زندگی و خوراکی را که مورد احتیاج مسافران بود به انها می فروخت  مثلا : وقتی زائران احتیاج به گوشت داشتند کاروانسرادار کسی را میفرستاد که از روستای مجاور آنرا تهیه  کند .

در این مقاله یافته ها به صورت یک سفر در این منطقه (پارک ملی کویر) بیان شده است .

 

در یک روز آفتابی به سوی شهر گرمسار حرکت میکنم . بعد از شهرک صنعتی ایوانکی به شهر تاریخی ایوانکی میرسم  این شهر با داشتن سه امام زاده و چند هزار قبر قدیمی در بیرون شهر آدم را به یاد شهر های قدیمی در حاشیه کویر می اندازد .

دراین شهر دوکاروانسرا که به دوره صفویه برمیگردد و دو بنای قدیمی یکی به نام تپه گیس و دیگری که یک قلعه ی قدیمی است به نام رباط ماری به دوره ساسانیان بر میگردد و جالب اینجاست که مردم محلی بیشتر از میراث فرهنگی اینجا کاوش کردن و میراث فرهنگی حتی این دوبنا رو ثبت رسمی هم نکرده است .

ایوانکی نام قدیمی خود را به نام (شاراکس) از دست داده و به نام امروزی تر خود یعنی ایوانکی تغییر نام داده است . معنای کلمه ایوانکی یعنی ایوان کیانیان می باشد گرچه در 50 سال گذشته به ایوان کی مشهور تر بود . صحبت از تمدن کیانیان به پیش آمد که روزی از خار تا ورامین پایتختشان بوده است. گویند که بزی بر روی بام یکی از خانه ها در ایوانکی رفته و او را در ورامین گرفتند . طبق گفته مردمان بومی و برسی متون تاریخی این تمدن در اثر زلزله ای خوف ناک در زیر خاک مدفون شده است .

از ایوانکی به سمت گرمسار حرکت میکنم و پس از دیدن چند آب انبار در دَره گرمسار و شهر گرمسار که همگی به دوره صفویه باز میگردند به سمت روستای کوشک حرکت میکنم .

آب انبار دره گرمسار . این آب انبار در دهنه دره گرمسار ساخته شده است که امروزه قسمت اعظمی از طاق آب انبار فرو ریخته  است .

 

در ورودی آب انبار دره گرمسار

نابرده رنج گنج میسر نمیشود ! حفاری غیر قانونی و اصولی برای بدست اوردن گنج . آب انبار دره گرمسار

 

بعد از طی مسافتی حدود 10 کیلومتر به یک جاده خاکی در بیرون از شهر میرسم  . این جاده بیان گر تمدن چندین هزار ساله ما ایرانیان است شاید به چشم یک توریست و یا یک مسافر یک جاده خاکی و سنگ لاخی بی ارزش بنظر برسد ولی ارزش دُر را دُر شناس داند اما از نظر یک باستان شناس یا علاقه مند به تاریخ یک شاه راه مهم و اصلی و استراتژیک در دل کویر ایران رُخ نمایی می کند .پس از طی مسافتی حدود 10 کیلومتر در جاده خاکی به اولین سر نخ ها میرسم . بله اولین جاده و یا بهتره بگم اولین اتوبان در دوره صفوی به چشم نمایان می شود .

جاده سنگ فرش صفویه ) – (توضیح جاده های منطقه کویر مرکزی )

( عکس پانوراما از جاده سنگ فرش صفوی)

نمایی از جاده سنگ فرش صفوی

شاهکار جاده سازی ایران / این جاده را میتوان با جاده فیروز کوه یا آمل به تهران ساخت صفویه مقایسه کرد . سنگ  هایی با ضخامت 30تا 50سانتی متر از جنس سنگ های مقاوم معدنی که از معادن خار به دل کویر آورده شده و به طول 30 تا 40 کیلومتر کشیده شده .

جاده سنگ فرش صفوی در اعماق کویر – این جاده از رودخانه های بسیاری عبور کرده است که در این عکس نیز دیده میشود . (عکس از ماهواره گوگل )

این جاده با گذر از چند رود خانه سیلاب خیز به سه راه مازندران میرسد . ناگفته نماند که این جاده با گذر کردن از روی 4 تا 5 رود خانه قطور و چندین آب راهه کوچک به این سادگی ها هم نبوده . زحمات هزاران کارگر و معمار ایرانی نتیجه ای به روشنی ساخت پل هایی مقاوم از جنس سنگ آتشفشانی و با مصالحی از جنس ساروج و کمی پودر سنگ چسبنده و طاق های ضربی از آجر که سالیان دراز جلوی این غولان روان کویر دوام بیاورند به ثمر می نشیند ولی امروزه با گذشت 500 سال قسمت های رویی پل ها خراب شده و صفحه ها و پایه های آن و قسمتی از تنه اصلی این پل ها باقی مانده است . در حال حاضر وجود خاک با غلظت بالای نمک در کنار جاده دردسر ساز شده است . در فصول خشک سال باد نمک ها را روی سنگ جاده ریخته و باعث خردگی شدید جاده میشود .

جاده سنگ فرش صفوی . همان طور که در عکس مشاهده می کنید نمک های موجود در خاک که باعث فرسایش و از بین رفتن جاده سنگ فرش می شود به خوبی قابل مشاهده است .

با گذر از کنار این جاده حس غریبی به انسان دست میدهد ! حسی توام با غرور ملی و فرهنگی و تنیجه کار هزاران معمار و کارگر در دل کویر حاصل این شاه راه شده و باعث به وجود آمدن این حس در ما مردم میشود . روحشان شاد و یادشان گرامی .

عکس هوایی از جاده سنگ فرش – جاده سنگ فرش در این عکس که توسط ماهواره های گوگل گرفته شده  به شکل یک خط باریک در دل کویر رخ می نماید . (عکس از ماهواره گوگل )

جاده ابریشم نیز از همین سه راهی مازندران رد میشده است که به ری وصل می شده است . پس از طی مسافتی حدود 40 کیلومتر به س راه مازندران میرسم  و جاده سنگ فرش در دل کویر ناپدید میشود .

این سه راه یکی به سمت پیشوا / ورامین / ری میرود  و دیگری به  سمت سمنان  و راهی دیگر به سمت شاهکار معماری ایرانی در دل سیاه کوه میرود و سر انجام از اران و بیدگل سر بیرون می آورد . این جاده پس از طی مسافتی حدود 170 کیلومتر پس از طی کردن دو سرمحیط بانی قصر بهرام و سفید آب  به آران بیدگل ختم میشود . راه را به سمت کاروانسرای قصر بهرام در سینه کِش سیاه کوه ادامه میدهم و پس از طی مسافتی حدود 15 کیلومتر به سر میحط بانی قصر بهرام رسیده و از آنجا درست روبه روی این پاسگاه محیط بانی هنر ایرانی جلوه گر میشود .

توضیحات جاده های مورد استفاده کاروانیان و مردم  در منطقه کویر مرکزی ایران :

تا حدود قرن ششم و پنجم میلادی در محل حوض سلطان و دریاچه نمک و رود خانه قره چای باطلاق هایی وجود داشته که عبور و مرور در آن مشکل بوده (1) . پس از خشک شدن این باطلاق ها که نتیجه ی تاسیس بند ساوه بوده است مازاد آب های قره چای و رود شور و رود کرج و جاجرود در بهار ها دریاچه نمک را پُر میکرده اند ولی به حوض سلطان نمی رسیدند . از زمان صفویه به بعد ارتباط بین این دو دریاچه به سبب تاسیس بندی در بالای پل دلاک که آب قره چای را بسوی دریاچه نمک راهنمایی میکرده است قطع یا ضعیف می شود .

-1- خط سیر ورامین : ورامین - کاروانسرای آب باریک – کاروانسرای دهیر (صفویه ) – قم . بین پل دلاک و دهیر یک جاده سنگ فرش شده و کمی بالاتر از سطح زمین در عهد صفویه ساخته شده است .

-2- خط سیر تابستانی : ری – حسین آباد – کنار گرد (حسن آباد امروزی) – حوض سلطان –کاروانسرای صدر آباد – پل دلاک – قم . راه سنگ فرش شده ای که در زمان صفویه ساخته شده است .

-3- خط سیرزمستانی : ری – حسین آباد – آموک – عزیزآباد – قلعه سنگی – کوشک نصرت – بگیر آباد (باقر آباد ) – قم . بین عزیز آباد و کوشک نصرت راه از میان تپه هایی میگذرد پُر پیچو خم و خطر ناک که راهزنان بیشتر در آن جا دیده می شدند و کاروانیان را غارت میکردند و بعد از غارت به غار های سیاه کوه برگشته و متصرفات خود را در آن جا پنهان میکردند .راه شماره 3 یا همان (خط سیر زمستانی) روی خط سیر جدیدی قرار میگیرد و پس از عبور از علی آباد به منظریه میرسد .

-4- خط سیر ری : ری – رباط کریم – خاکی سرای – پیک – مامونیه – ساوه – قم . از پیک راهی به سمت جاده شماره 2 یعنی خط سیر تابستانی میرود .

-5- راه بسیار قدیمی ورامین / ساوه : ورامین – دهیر – قلعه سنگی – ساوه . این راه بسیار کم مورد استفاده قرار میگرفته است .بر عکس برای رفتن به ساوه از منظریه قم زیاد استفاده می شده است و در دوران قاجاریه کاروانسرا های متعدد در این خط سیر بر پا شده است .

-6- خط سیر سنگ فرش صفوی : ری – ورامین – پیشوا – شور قاضی – چشمه نادی - کاروانسرای ایوانکی (صفویه) -  گرمسار – کاروانسرای گرمسار – کوشک  گرمسار – جاده سنگ فرش صفوی – سه راهی مازندران – کاروانسرای قصر بهرام – کاروانسرای عین الرشید – حوض قلیوقه – کاروانسرای سفید آب – کاروانسرای مرنجاب – قلعه ریگ جن – کاشان . قابل ذکر است این خط سیر به دلیل زیادی مسافت راه تعداد زیادی کاروانسرا را در خود جای داده بوده است اما به دلیل رشد شهر نشینی  و حمایت نکردن میراث فرهنگی تعداد زیادی از این کاروانسرا ها نابود شده است . این خط سیر تا اصفهان پیش میرفته است .

-7- خط سیر حوض سلطان : تابستانه : ری – کنارگرد – چرمشهر – بند علی خان کاروانسرای صفوی صدر آباد – حوض سلطان – قم .

زمستانه :همان راه قبلی ولی از سمت کاروانسرای کله سنگی .

-8- خط سیر حوض سلطان به ورامین : حوض سلطان – بند علی خان – کاروانسرای کاج – کاروانسرای کردشیر  (دیر گچین ) – دهیر – آب باریک – ورامین . این جاده در تمام فصول سال مورد استفاده قرار میگرفته است .

-9- خط سیر اصلی حوض سلطان : جاده ای از وسط باطلاق ها و دریاچه نمک عبور میکرده که سنگ فرش بوده و با بالا آمدن آب شور دریاچه زیر آب رفته و مفقود شده است . این راه به کلی مفقود شده ولی وسترک با بازدید از آن در سال 1942 وعبور از همین جاده اظهار میدارد که در آن منطقه ساختمان های خوب و زیبایی از زمان صفویه به جا مانده است که کاملا بِکر و دست نخورده است .

( کاروانسرای قصر بهرام  یا  کاروانسرای عباس آباد )

(عکس پانوراما از کاروانسرای قصر بهرام )

به دستور شاه عباس اول این کاروانسرا ساخته شد و یکی از مهمترین هتل های چهار ستاره خود به شمار میرفته  یکی از همان 999 تا . نام این کاروانسرا از نام پادشاه ساسانی یعنی بهرام گور گرفته شده است و در انتهای  مقاله در مورد این موضوع توضیح میدهم . اما معماری این بنا به دوره صفویه میرسد و پلان این بنا در نوع خود منحصر به فرد است . مصالح به کار رفته در این بنا  سنگ مرمر و سنگ های سخت کوهستانی به رنگ کِرم و موقعیت استراتژیکی آن  که از معادن قدیمی سیاه کوه استخراج شده و مورد استفاده قرار گرفته و ترکیب مصالح آن از آجر و سفال و ساروج و شن کف رود خانه و ... بوده است . سیستم آب رسانی اکثر بنا های موجود در کویر به صورت ذخیره در آب انبار است اما در این بنا فرق میکند . معماران با کشیدن یک طرح که در آن با ایجاد یک آبراهه از جنس سنگ سفید و دادن شیب مورد نظر خود بر آبراه ی آب مورد استفاده خود را از چشمه شاه در 5/7 کیلومتری در دهانه سیاه کوه تامین کرده و پس از ورود آب از زیر کانال هایی که در زیر درهای ورودی تهویه شده است به داخل یک حوض بزرگ که باز ازجنس سنگ سفید هست ریخته تا مورد استفاده عموم قرار بگیرد و با ساختن کانال هایی در زیر هجره ها آب را به هجره ها میرسانده اند .   این بنا دارای 4 برج نیم دایره و 4 ایوان (شاهنشین / عامه نشین ) حمام و حرمسرا و 24 هجره برای مردم و اصطبل و شترخانه و کانال فاضلاب است . بروی بام این بنا سوراخ هایی شبیه به دژ های جنگی نظیر الموت تهویه شده است تا هنگام حمله راهزنان راحت تر بر آنان تاخت تاز کنند و دو اتاقک در بام  روی طاق ورودی ساخته شده است تا نگهبانان در آن استراحت کنند . امروزه علاقه مندان به نجوم و ستاره شناسی و باستان شناسان به این محل مراجعه میکنند تا تحقیقات خود را کامل کنند .

عکس هوایی از کاروانسرای قصر بهرام . ( عکس ازماهواره گوگل)

نمای داخلی کاروانسرای عباس آباد یا (( قصر بهرام ))

آبراهه سنگی مشهور این کاروانسرا

نمای بیرونی کاروانسرای بهرام گور (در ورودی/ ضلع جنوبی کاروانسرا )

بام کاروانسرای بهرام گور

 

حیاط کاروانسرای بهرام گور

 

(عکس پانوراما از کاوانسرای عین الرشید )

( کاروانسرای عین الرشید )

 

پس از طی مسافتی حدود 2 کیلومتر از کاروانسرای قصر بهرام به یکی دیگر از جاذبه های فراموش شده کویر میرسیم . کاروانسرای عین الرشید در پناه یک تپه ماهور ساخته شده است . این کاروانسرا متعلق به دوره ایلخانی است .

طاق های ضربی یکی از علائم معماری اصیل ایرانی .

معماران  با زدن طاق های ضربی بلند و قرار دادن این کاروانسرا پایین تر از سطح زمین تا حدودی مشکل گرما را در این بنا حل نموده اند اگر چه امروزه این بنا به طور نسبتا کامل نابود شده است . مصالح به کار رفته در این کاروانسرا بر خلاف قصر بهرام بیشتر از آجر و سفال است که به رنگ سرخ نمایان میشود .

آب مورد استفاده ساکنان این ابنیه را چشمه ای که به همین نام در چند کیلومتری این کاروانسرا قرار دارد تامین میکند .

به طوری که آب از چشمه به داخل آب انباری که در نزدیکی این کاروانسرا قرا دارد ریخته و مردم از آن استفاده میکردند.

این کاروانسرا نیز اهمیت خاصی داشته و مورد استفاده بازرگانان قرار میگرفته است  .

عکس هوایی از جاده منتهی به کاروانسرا عین الرشید . (عکس ازماهواره گوگل)

این بنا دارای یک حیاط بزرگ است و ورودی آن به شکل ایوانی در جبهه جنوبی حیاط اصلی بنا شده است.

در دو طرف ایوان ورودی دو تالار ساخته شده که هر کدام پنج در به حیاط دارند.

 

این کاروانسرا در هر تالار 16 هجره جهت استفاده بازرگانان دارد . داخل هر هجره 20/3 سانتی متر میباشد . این فضا حداقل کفاف دو مسافر را میداده است و بازرگانان باید هجره های بیشتری را مورد استفاده خود قرار می دادند .

در بازدید به عمل آمده از این مشاهده شد که این بنا در دست ترمیم است و تنها یکی از برج های این بنا و یکی از تالار های آن هنوز مرمت نشده است.  بازدید : 8/6/1392

 

پس طی مسافتی حدود13 کیلومتر از کاروانسرای عین الرشید به یک آب انبار در حاشیه دریاچه نمک قم یا کاشان میرسم که به آن حوض قلیوقه میگویند .

 

(عکس پانوراما از آب انبار حوض قلیوقه )

( حوض قلیوقه – آب انبار )

 

 

این بنا در حاشیه دریاچه نمک قم قرار دارد .

 

آب نسبتا شیرین اما گوگردی است  که کاروانیان پس از طی مسافتی حدود 13 کیلومتر از اخرین استراحت گاه به این آب دسترسی پیدا میکرده و خود و احشام را سیراب میکرده اند.

عکس هوایی از آب انبار حوض قلیوقه . گنبد آب انبار به صورت نسبتا کامل با محیط پیرامون خود استتار گردیده.             (عکس از ماهواره گوگل )

آب این اب انبار از چشمه ای که در زیر این آب انبار قرار دارد تامین میشود .

این منطقه به علت رطوبت دریاچه  نمک بسیار باتلاقی و خطر ناک است و زیست گاه دو موجود به نام یوزپلنگ و پلنگ ایرانی هست .

یوزپلنگ ایرانی /سیاه کوه / دشت قلیوقه

یوزپلنگ ایرانی / منطقه پارک ملی کویر / دشت های سیاه کوه

پارک ملی کویر

 

معرفی منطقه پارک ملی کویر :

من در آخر این مقاله قصد دارم تا منطقه پارک ملی کویر را به خواننده معرفی کنم .

پارک ملی کویر یکی از پارک های ملی ایران است این منطقه ۴۴۴ هزار هکتار وسعت دارد و در 40 کیلومتری جنوب شرقی تهران

در شهرستان گرمسار واقع شده است. پارک ملی کویر همچنین یکی از 9 ذخیره گاه زیست کره در ایران است.

به عبارتی دیگر پارک ملی کویر یا همان منطقه حفاظت شده کویر مرکزی در غرب کویر مرکزی ایران و شرق دریاچه نمک و قم رود در استان قم، پیشوا و دهستان ارادان و قشلاق بزرگ گرمسار و شمال دهستان ابوزیدآباد کاشان قرار دارد که در محدوده استان های تهران ، قم، سمنان عرض شمالی در / 78 الی 56 / 97 طول شرقی و 51 / 95 الی 48 / اصفهان واقع شده است

به زبان دیگر پارک ملی کویر

تنها پارک ملی در ایران است که به گفته سازمان محیط زیست در آن هیچگونه سکونتگاه انسانی، معدنی و پروانه چرای دام وجود ندارد.

پارک ملی کویر دارای اقلیم خشک و بیابانی است و بیشتر بارندگی آن در ماه های آبان تا اردیبهشت ماه

صورت می گیرد. متوسط میزان سالیانه باران در منطقه 150 میلی متر است. معمولاً گرمای شدید از اوایل خرداد تا پایان مهر در منطقه ادامه دارد .

این منطقه از لحاظ اکوسیستم جانوری و گیاهی یکی از بکر ترین مناطق ایران بشمار میرود و دارای تنوع بالا جانوری می باشد . جانوران این منطقه عبارت اند از : گرگ - کفتار-هوبره- کَل - میش  - قوچ - بزکوهی – پلنگ ایرانی – یوزپلنگ ایرانی – گربه پالاس – گربه شنی – روباه شنی – افعی البرز – تَشی – عقاب طلایی – شاهین – دلیجه – باز – قوچَک – خرگوش صحرایی – گور خر ایرانی – آهو ایرانی – جبیر و.......... .

به کسانی که عاشق طبیعت و تاریخ هستند پیشنهاد میکنم تا به این منطقه سفر کرده و از زیبایی های این منطقه لذت ببرند .

عکس هوایی از عوارض منطقه سیاه کوه .(عکس از ماهواره های گوگل)

عکس هوایی از پارک ملی کویر . (عکس از ماهواره گوگل)

علت نام گزاری کاروانسرای بهرام گور

علت این نام گذاری این است که در این منطقه وجود گور هایی به شکل باتلاق که از شن روان هست بسیار زیاد است و بهرام گور ساسانی نیز به علت شکار کردن این غولان کویر (گورخر ایرانی ) شهرت فراوان داشته است . گویند روزی با یک تیر سُم گور را به صورتش دوخت و اما شاه عباس نیز به خاطر دلیری و رشادت و شجاع بودن این مرد و نیز قرار داشتن این کاروانسرا در این منطقه که به همین نام مشهور بوده این کاروانسرا را به بهرام گور نام گزاری کرد . بهرام گور در یکی از همین گور ها فرورفت و برای همیشه شکارگاهش بدون شکارچی ماند . در سال ۴۳۹ میلادی در حالیکه با اسب دنبال گورخر بود در باتلاق فرو رفت.

بهرام گور همراه با معشوقه مشهورش (آزاده) در حال شکار گور سوار بر شتر/ سفالینه دوره سلجوقی / سده ی ششم .

مینیاتور مشهور به شکار گور / از خمسه الازهر مولانا.

در این مینیاتور میتوان صحنه مشهور دوخته شدن سم گور به سرش را دید .

حکیم فردوسی روزگار بهرام پنجم را روزگار شادی مطلق می‌داند و در بیان رنج‌های ایرانیان در عصر غلبة اعراب، به شادی روزگار بهرام پنجم اشاره می‌کند:

چنان فاش گردد غم و رنج و شور

که شادی به هنگام بهرام گور

حکیم نظامی گنجوی در هفت پیکر (بهرامنامه) داستان بهرام را از بدو تولد، تا مرگ رازگونه‌اش بیان می‌کند .

با همین بیت اخر حکیم مولانا نتایج تحقیق خود را به پایان میرسانم.

حکیم عمر خیام در یکی از رباعیاتش به موضوع مرگ بهرام چنین اشاره دارد:

 

آن قصر که جمشید درو جام گرفت

آهو بچه کرد و روبه آرام گرفت

بهرام که گور می‌گرفتی همه عمر

دیدی که چگونه گور بهرام گرفت

 

 

 

 

 

 

 

 

 

پایان قسمت اول تحقیق

بحث و نتیجه گیری :

در این مقاله طبق اسناد و مدارک و بازدید های به عمل آمده در منطقه  و همین طور بر اساس نتیجه گیری به این نتیجه می رسیم که رشد شکوفایی بازرگانی و جاده سازی  و ساختمان سازی و معماری و هنر به اوج خود می رسد و نتایج چشم گیری را به همراه دارد .

از جمله می توان به : تبادل تجارت بین دولت گورکانی و عثمانی  و اعراب از طریق جاده ابریشم و جاده های صفوی  و جلوگیری از غارت کاروانیان توسط راهزنان و چند مورد دیگر اشاره کرد .

به هر حال می توان این دوره را به یکی از دوره های تاریک نسبت داد زیرا این دوره را دوره فرورفتن در جاهلیت و خرافه پرستی دانست و نیز دخالت دولت های اروپایی و روسیه در امور کشوری ولشگری کشور موجب عقب افتادگی مملکت  بوده است . ولی در کل می توان نقاطی را در این سلسله نقاط عطف دانست که باعث رونق معماری و جاده سازی و تجارت باهمسایگان و هنر دانست .

منابع  :

کتاب  " کاروانسرا های ایران " چاپ قاهره سال 1949  نوشته ماکسیم سیرو .

کتاب " جغرافیای مفصل ایران " نوشته دکتر ربیع بدیعی .

کتاب " تاریخ ایران " نوشته حسن پیرنیا  / عباس اقبال آشتیانی .

کتاب " خلاصه ای بر تاریخ ایران " نوشته فرشاد ابریشمی .

کتاب  " تاریخ اجتماعی ایران " نوشته علی اندیشه .

مجلات تاریخ معماری .

کتاب " ساختمان های کوچک میان راهی در ایران "  نوشته استاد دانشگاه ماکسیم سیرو .

کتاب " باستان شناسی در کویر بخش راه ها و بنا ها  در کویر: نوشته حسین واحدی .

و جزوات و مقالات مرتبط با این بحث .

آخرین بروزرسانی (جمعه ، 5 مهر 1392 ، 20:34)

 

نظرات  

 
0 #3 منصور 1395-03-13 22:30
عرض سلام وادب-لطفا بفرمایید راه قدیمی از یزد به گرمسار یا سمنان وتهران وجود داشته/
..................
درود. متأسفانه اطلاع ندارم.
نقل قول
 
 
0 #2 آناهیتا 1392-09-14 06:15
سلام.مقاله ی بسیار مفیدی بود ممنون و خسته نباشید.
............
درود برشما
نقل قول
 
 
+1 #1 mahboobe moshiri 1392-07-10 17:44
;-) salam besyar ali bod.omidvaram dar in rah movafagh bashid
.................................
با درود، من هم برای پژوهشگر جوانمان آرزوی موفقیت می کنم.
نقل قول
 

شد آنکه اهل نظر بر کناره می رفتند _______ هزار گونه سخن در دهان و لب خاموش