neyestane
برنامۀ نشستهای فرهنگی از مهر ماه 96

برنامۀ نشستهای فرهنگی از مهر ماه 96

1) شنبه ها ساعت 17 لیلی و مجنون نظامی با حضور استاد دکتر عبّاس خیرآبادی

2) شنبه ها ساعت 18 غزلیات حافظ با حضور استاد دکتر عبّاس خیرآبادی

3)  یکشنبه ها ساعت 8:30 نشست پژوهشی گیاهان طبّی

4) یکشنبه ها ساعت 9:30 نشست پژوهشی شاهنامه

5) دوشنبه ها ساعت 17 حدیقۀ سنایی با حضور استاد دکتر اندیشۀ قدیریان

6) دوشنبه ها ساعت 18 منطق الطیر عطّار با حضور استاد دکتر اندیشۀ قدیریان

7 دوشنبه ها ساعت 19 غزلیات شمس با حضور استاد دکتر اندیشۀ قدیریان

https://t.me/neyestanekhabar

گزارش سدۀ 88- انجمن دوستداران حافظ مشهد

تهیه کننده: رودابۀ قبولیان

سخنرانی سرکار خانم دکتر معروضی در باب جشن سده که به 10 بخش تقسیم می شود.

1. جشن سده

2. جایگاه آتش سده

3. گیاه سده

4. کاربرد گیاه سده در جشن سده

5. زمان جشن سده

6. ارتباط جشن سده با عدد 100

7. سده از چشم اندازهای مختلف

8. داستان هوشنگ پیشداد و تطبیق آن با پرومته

9. نمایش های جشن سده

10. داستان کوسه و گلین




جشن سده

در واقع بنا برآنچه که از مأخذهای زرتشتی و از آئین بعد از آریائیان برای ما مدوّن مانده است اسمی از سده در منابع معتبر نداریم.

اگر گفتۀ بیرونی را قبول داشته باشیم از زمان اردشیر پاپکان جشن سده رسماً در ایران انجام شده است و نه قبل از آن.

اما آنچه که خود ظاهر جشن گویای آن است چنین است که جشن سده حتی قبل از آریائیان از جشن هایی بوده که متعلق به فلات بومی ایران بوده است، زمانی که تمدن ما و تمدن بین النهرین بسیار به هم شباهت داشته است. در هر خانه ای اجاقی وجود داشته که فقط یکبار در سال خاموش می شده و باز برای روشن شدن آن آتش مقدس (آتش بکری که از اصطکاک دو چوب یا دو سنگ بوجود می آید) افروخته می شد.

شاید جشن سده همان زمانی باشد که آتش مقدس را می افروختند. آتش خانه ها را با آن نو می کردند. نیاکان زمانی که از میان مردم می رفتند، کنار همان اجاق دفن می شدند. به این دلیل که با دود اجاق برکت و ارتباطی که می توانند با جهان ماورا ایجاد کنند به اهل خانه برسد.

به هر حال سده از کهن ترین جشن های ایران زمین است. ما -مثلاً فرهیختگان قوم- این جشن را از یاد برده ایم اما روستاهای استان خراسان همه این جشن ها را می شناسند و حتی نام یکی از همین روستاها به نام سده است که در نزدیکی بیرجند قرار دارد و با وجود عوض کردن نام آن که  آریان شهر نامیدندش برای مردم فرقی نکرده و مردم آن را به همان نام سده می شناسند. (احتمالاَ این روستا برای سالیان سال جایگاه آتش سده بوده است.)

جایگاه آتش سده

روستاهای زیادی سده را جشن می گیرند؛ مانند روستاهای سراوان، طبس، سبزوار، نیشابور و اکثر روستاهای خراسان کاملاً با این جشن آشنایی دارند.

گیاه سده

در هر روستا اگر تحقیق کنید مردم روستا بوته هایی را نشان می دهند که به نام گیاه سده معروف است و این گیاه بسیار سبک است که زود آتش گرفته و زود هم خاموش می شود و قابل حمل و نقل است.

کاربرد گیاه سده در جشن سده

این گیاه را درشب جشن سده در روی یکی از بامها آتش زده (به علت اینکه هر چه می توانند این آتش را بالاتر بفرستند) و سعی می کنند در افروختن و پرتاب آن شرکت داشته باشند، و بوته آوردن و آتش زدن را برای هر کس واجب می دانستند تا جایی که حتی اگر توان جسمی برای جمع آوری بوته نداشتند هزینه ای پرداخت می کردند تا دیگری این کار را برایشان انجام دهد. جوانان در پرتاب آتش شرکت می کردند و باعث افتخار می دانستند تا بوته به زمین نرسیده دوباره آن را گرفته و پرتاب کنند.

متأسفانه ملوک غزنوی با اینکه پایبند به رسوم بودند بطور دلخراش این رسم را بجای می آورند و در تاریخ بیهقی داریم که در آن زمان پرنده سوزی بوده است. به این شکل که پای پرنده را با هیزم می بستند و روی آن نفت می ریختند و آتش می زدند تا پرنده که برای نجات خود به پرواز در آمده است آتش را با خود به بالا ببرد و یا جانورانی را که از کوه بالا می رفتند آتش می زدند تا زمانی که برای خنک شدن از کوه بالا می روند آتش را با خود بالای کوه ببرند. (این موارد خشونت بار فقط در زمان غزنویان بوده است.)

زمان جشن سده

زمان جشن سده روز چهلم بعد از شب چله می باشد که روز تولد خورشید است. اگر بگوئیم در شب یلدا خورشید نوزادیست که تازه به دنیا آمده بنابراین جشن سده جشن چهلم این نوزاد است. (در روستاها تا چهل روز نوزاد را به بیرون نمی برند تا خطر از او دور شود.)

و با همین باور می گویند نوزاد خورشید که اکنون چهل روزه است باید اوج بگیرد، قدرت بگیرد و آفتابی شود. نظر مهرداد بهار در مورد سده این است که جشن سده به عدد 100 ارتباطی ندارد و سده از ریشۀ سند است به معنای پدید آمدن و ظاهر شدن. ظهور خورشید جوان چهل روزه که حالا می تواند قدرت نمایی کند وهنوز هم روستائیان عقیده دارند که در این زمان زمین نفس گرم می زند و بعد از این رو به گرم شدن می رود و آخرین روزهای قدرت نمایی سرماست.

اروپائیان در اوایل تیر جشن یحیی تعمید دهنده را دارند که به تقویم ما چهارم تیرماه است. در این جشن چرخ های آتش را در دل شب از روی تپه ها به پایین سرازیر می کنند و ما در 10 بهمن آتش را به بالا می فرستیم. اگر این جریان را از چشم انداز اسطوره و از چشم انداز هومیوپاتی (همگون سازی با طبیعت که بشر خیلی قدیم قبل از آریائیان به آن اعتقاد داشت و بشر امروز هم به آن رو آورده و فهمیده که این کار واقعاً در خودش اندیشه ای دارد که نمی شود نادیده گرفته شود) ببینیم، وقتی که خورشید در اوج آسمان بوده، چرخ را به پایین سرازیر می کردند تا اینکه یادآوری کنند وقت آن است که سیر نزولی را شروع کنیم و زمانی که سرما به اوج خودش رسیده خورشید باید قوت بگیرد. آتش را با تمهیدات مختلف به بالا به سوی آسمان می فرستادند. (یادآور اوج گرفتن خورشید)

ارتباط جشن سده با عدد 100

اگر بخواهیم سده را به عدد 100 ارتباط بدهیم صدمین روز از زمستان 150 روزۀ ایران زمین است، چون ایران زمین دو فصل داشته یک فصل گرمای 7 ماهه تا آخر مهر و یک فصل سرمای 5 ماهه از اول مهر تا آخر اسفند که درست 100 روز از آن گذشته است.

سده از چشم انداز داستان های شاهنامه:

زمانی که هوشنگ پیشداد با 100 تن از یارانش برای شکار به کوه می رود و ماری را می بیند که از صخره بالا می رود و هوشنگ برای کشتن مار سنگی را به طرفش پرتاب می کند، مار فرار می کند اما از برخورد سنگ با سنگ جرقه ای می جهد و آتش در می گیرد. نشد مار کشته ولی از راز آتش پدید آمد.

داستان هوشنگ پیشداد و تطبیق آن با پرومته و نمادپردازی آن:

واژه آسمان در اوستا به معنای سنگ است و آسمان را از جنس سنگ می دانستند.

سنگی بر سنگی برخورد کرد به دست ایزد هوشنگ پیشداد (آسمانی بر آسمانی)، جرقه ای بدرخشید، خورشیدی پدیدار شد در فلک چهارم بین افلاک هشت گانه و مار هرج و مرج ناپدید شد (اژدهایی که خیلی از ملل ظهور آتش را به آن نسبت می دهند و می گویند از بدن این موجود است که آتش پدید آمده است.) و آن را نماد هرج و مرج آغازین می دانند، زمانی که هنوز خلقت به دست خداوند ناظم آغاز نشده بود؛ و هوشنگ که به تعبیر شاهنامه شاه است و شاه در ایران زمین نماینده خداوند و چهره خداوند بوده می شود او را نماد خداوند دانست.

سنگ آسمان را بر می دارد و از داخل آن مثل یک تخم مرغ زرده خورشید را پدیدار می کند و مار هرج و مرج را می تاراند . اکنون به حافظ گوش کنیم:

در ازل پرتو حسنت ز تجلی دم زد                          (تجلی هوشنگ در کوه)

عشق پیدا شد و آتش به همه عالم زد

جلوه ای کرد رخت دید ملک عشق نداشت

عین آتش شد از این غیرت و بر آدم زد

مدعی خواست که آید به تماشا گه راز

دست غیب آمد و بر سینه نامحرم زد                        (دستی که بر سینه مار می زند و می تاراند)

این مار از یک طرف نماد هرج و مرج و از یک طرف نماد نامحرم است که باید از خلوتگه یار تارانده شود و از یک طرف مار بسیار مبارک است زیرا مار نماد نیروی حیاتی خود ما هم هست. نیرویی که در ستون فقرات ما چنبره زده و وقتی که خودش را به آسمان چهارم بدن که قلب ماست می رساند عشق آغاز می شود.

هوشنگ پیشداد که پلقب او دلالت دارد بر کسی که داد و قانون به دست او ایجاد شده است پس داد و آتش با هم به وجود آمده است؛ و پرومته هم به معنای پیش منطق است که بی شباهت به پیشداد نیست.

چطور می شود که دادگری، قانون، خوب و بد، قضاوت و منطق در یک زمان به دست یک ایزد ایجاد می شود.

در بیکرانه، این واژگان معنایی ندارد. نیکی و بدی به هیچ معنایی نیست، اما یک ایزد قسمتی از یک انرژی را می دزدد و کلی انرژی در اطراف خود ایجاد می کند. اول خودش در چنبره ای از انرژی به دام می افتد و دیگر نمی تواند به بیکرانه راه پیدا کند و به آن بپیوندد. مانند پرومته که آتش را از خدایان دزدید و محکوم شد در کوه های قفقاز به بند کشیده شود و عقابی از قلبش بخورد و دوباره قلب دیگری برای او بروید. یک سیکل زمانی است، مانند آدم و حوا که میوۀ درخت ممنوعه را خوردند و فوراً هبوط کردند و در چرخۀ زمان گرفتار شدند.

هوشنگ آتش را برای بشر به ارمغان می آورد و پس از آن سلسلۀ پیشدادیان آغاز می شود.

سلسله مراتب رشد مغز و کاهش انرژی در صرف کردن آن برای دستگاه گوارش:

بشر روز به روز فرهیخته تر می شود و از طرفی گرفتار خوب و بد و گرفتار جنگ ها و خونریزی های مداوم می شود. (شاید این هدایای آتش به بشریت بوده باشد.)

هر چیزی اگر خوبی هایی دارد، بدی هایی نیز ایجاد می کند. (زیرا تعادل انرژی را به هم می زند.) مانند تکنولوژی. آتش اولین قدم بشر بوده برای تکنولوژِی. از زمانی که بشر آتش را کشف کرد، یاد گرفت که غذایش را بپزد و در نتیجه انرژی او صرف دستگاه گوارش نشد، بلکه صرف مغز شد و از آنجا به بعد مغز بشر رشد کرد و روز به روز فرهیخته تر شد و این خوب است. اما روز به روز دستگاه گوارش وی ضعیفتر شد و دیگر نمی تواند مواد غذایی را درست هضم کند و چون ذرّات غذایی که از خون جذب می شوند در اثر کامل انجام نشدن پروسۀ گوارش درشت تر از میزانی که باید هستند سیستم ایمنی بدن آنها را با مواد بیگانه یکی می پندارد و به آنها حمله ور می شود. پس این همه شیوع بیماری های سیستم ایمنی، رماتیسم، نقرس، آرتروز و... به این دلیل است که ما تعادل انرژی را در جسم خودمان به هم زدیم.

نمایش هایی که در جشن سده انجام می شود:

نمایشی که در دهم بهمن اجرا می شود و آن را پسران چوپان اجرا می کنند به نام کوسا گلین است. به عقیدۀ روستائیان در این زمان کوسه به گردش در می آید، از 5 روز قبل به در منازل می روند، میوه هدیه می دهند و مردم میوه هاشان را تقسیم می کنند و مردم درب منازل خود را باز می گذارند تا کوسه بیاید و با چوبدستی که در دست دارد به آنها بزند و تک تکشان را متبرّک کند. (گویند بی فرزندان دارای فرزند، بی همسران دارای همسر، درختان بی ثمر پر میوه می شوند.) بچه های 40 روز را به کوسه می دهند و از ترکه ای که از گیاهان بافته شده و به صورت حلقه درآمده رد می کنند و می گویند نوزاد چله بری شد و کسانی هم که بچه ندارند نذر می کنند اگر تا سال بعد بچه دار شوند آن را به کوسه می دهند تا او را به پشت خود بسته و بچرخاند.

داستان کوسه و گلین

پیر بابا (عمو اوغلی) دو پسر داشته به نام اهمن و بهمن که می بینند آذوقه تمام شده. به کوهستان می روند که شکار بزنند. هوا بسیار سرد بوده و برای گرم نگه داشتن خودشان سنگ بزرگی را با خود حمل می کنند و تا صبح راه می روند و صبح سنگ را به زمین می زنند که از برخورد سنگ با زمین، زمین نفس گرم می زند و زهر سرما می شکند و زمان می گذرد و آنها دیر بر می گردند. مادر آنها نگران می شود و عقیده داشته که اگر مشک کره یخ بزند پسرانش می میرند و چون مشک یخ نزده بود چوبی از آتش تنور برداشته و به طرف آسمان می گیرد و به این ترتیب خورشید از چوب نیرو می گیرد. نوکری داشتند به نام کوسه که عاشق گلین خواهر اهمن و بهمن بوده و پدر گلین به کوسه قول می دهد که اگر خبر سلامتی پسرانش را بیاورد گلین را به همسری او در می آورد و کوسه که آتش عشق در او شعله ور می شود برای پیدا کردن پسران به راه می افتد و آنها را زنده می یابد و از شوق، تمام راه، خبر سلامتی اهمن و بهمن را فریاد می زده و به خانه باز می گردد. با خبر دادن سلامتی پسران به پدرشان عروسش را با خود می برد.

چوپانانی که نقش زن را به عهده دارند، لباس مبدل می پوشند، این نشان پیوستن به ازلیت است؛ زیرا جنسیت مربوط به زمین است. زمانی که بخواهیم خودمان را به زمان ازلی پیوند دهیم -زمانی که وقایع مهم آنجا اتفاق افتاده است و حالا هر ساله جعلش را می بینیم- باید جنسیت از بین برود. پوشیدن لباس های جنس مخالف در نمایش آئینی به این دلیل است. چوب بازی چله بزرگه و چله کوچکه به این نشان است که اکنون اوج قدرت نمایی ایشان است و نشانه قدرت گرفتن نیروهای منفی است چه در دوران ما چه در طبیعت و بعد در اوج قدرت نمایی نیروهای منفی کوسه غش می کند و می میرد. این مردنِ منِ مقلد است که وقتی نیروهای منفی به اوج می رسد اتفاق می افتد و مبارک است، زیرا با محو من مقلّد خویشتن خویش ظهور می کند. و گر نه همیشه خویشتن مقدس ما اسیر منِ متورم باقی می ماند و من جای آن را می گیرد و خود را جای او قالب می کند. این مردن و زنده شدن به معنی مردن منِ مقلد و ظهور و زایش من مقدس است و این را هم در جشن سده داریم چون اول اینکه آتش بلند سده افروخته می شود و اسب سواران می آیند و از روی آتش می پرند. مانند سیاوش که با اسب خویش از روی آتش گذشت. یک نماد گذر از خود این است.

و دیگر این که دور آتش آجیل می خورند و گردو، بادام و فندق با پوست در آتش می اندازند تا بترکد و این بدان معناست که باید منِ متورم از بین برومد تا انسان تبدیل به قهرمان خورشیدی شود و مثل اهمن و بهمن برسد به آسمان چهارم که آسمان عشق است. اهمن و بهمن نیز برای این دو تا هستند که از غرور و تورّمشان جلوگیری شود.

بادام پدر همه موجودات است. چون قبل از هر درختی شکوفه می دهد و گردو در عرفان منطقه نماد سرسپردگی به پیر یا پیر خرد روان است که آن را می سپاریم به آتش. یعنی خرد شخصی در اینجا سوزانده می شود و فلک دیگر که در آن فردیتی وجود ندارد و فلک جمعی است آغاز می شود.

 

شد آنکه اهل نظر بر کناره می رفتند _______ هزار گونه سخن در دهان و لب خاموش